Kategoria: Filozofia i historia jogi

Sattwa, Radżas i Tamas, czyli kilka słów o Sankhji i Jodze

Podczas studiowania tekstów o jodze lub uczestnicząc w zajęciach jogi możemy natknąć się na takie określenia jak satwiczny, radżasowy  lub tamasowy. Co one oznaczają i skąd się wzięły?

Tak jak pisaliśmy, klasyczna joga wywodzi się z nurtu Sankhji – czyli systemu dualistycznego, ateistycznego i ortodoksyjnego (uznającego autorytet Wed) filozofii indyjskiej. Początki filozofii Sankhji datuje się już 600 lat p.n.e., jednak najstarszy tekst źródłowy Sankhjakarika powstał około 500 lat p.n.e. Z upływem czasu z tradycji Sankhji wyodrębniły się dwa osobne systemy –  Sankhji klasycznej oraz Jogi klasycznej opartej na Jogasutrach, o których pisaliśmy wcześniej.

Oba systemy zakładają dualizm metafizyczny – istnienie dwóch sfer rzeczywistości  – PRAKRITI (przyrody fizycznej i psychicznej) oraz PURUSZY (ducha/jaźni). 

PURUSZA to podmiot – świadomy, bierny, nietwórczy, wieczny, prosty (nie ma części), nie dający się uprzedmiotowić.

PRAKRITI to przedmiot – aktywny, twórczy, mający postać zarówno wieczną jak i nietrwałą i złożoną, dający się uprzedmiotowić oraz mający charakter TRÓJGUNOWY.

GUNA to jakość, substancjalny „wątek” rzeczywistości (prakriti) przeciwstawianej sferze podmiotowej (purusza). To także jakość, cecha bytu, czynu, bądź poznania; także walor molarny, wskaźnik wartościowania etycznego, oraz jakość doznania estetycznego.

Zgodnie z powyższymi systemami wyróżnia się trzy guny, które nieustannie na siebie oddziałują, a są to:

• SATTWA – kojarzona z kolorem białym – to lekkość, przejrzystość i subtelność; to oświetlanie i ujawnianie; to błogość i spokój
• RADŻAS –  kojarzony z czerwienią – to aktywność i dynamiczność; to zmienność i działanie; to namiętność, rozkosz, cierpienie i ból
• TAMAS – kojarzony z czernią – to inercja, bierność, mrok, statyczność, stagnacja; to zatrzymywanie, ociężałość umysłowa, głupota; to otępienie, obojętność

Teksty źródłowe o jodze

To co dziś praktykujemy w fitness klubach i szkołach jogi, a co zwiemy jogą, zazwyczaj jest  systemem ćwiczeń fizycznych wzmacniająco rozciągających, wpływającym korzystnie na nasze kości, mięśnie, organy wewnętrzne, układy w ciele etc. Po dobrze poprowadzonych zajęciach jogi czujemy się często trochę fizycznie zmęczeni, a jednocześnie mentalnie odprężeni i uspokojeni. Nasz system przywspółczulny układu nerwowego zostaje pobudzony do pracy i następuje proces regeneracji oraz odpoczynku.

Nas jednak, jako że,  zajmujemy się prowadzeniem zajęć profesjonalnie ciekawi skąd ten system pochodzi, jaką ma genezę i czy rzeczywiście to co my dziś nazywamy jogą jest tożsame z tym czy joga była wcześniej.

I dziś chcielibyśmy się podzielić kilkoma informacjami na temat pierwszych pisanych tekstów o jodze, choć początkowo była ona przekazywana ustnie przez guru (czyli tego, który ”przynosi światło”) shishya (studentowi).

Pierwsze pisane teksty o jodze zwane są Wedami (1500-600 p.n.e.) Najstarszą z czterech Wed jest Rigweda, a wraz Jadżurweda pojawiły się Upaniszady takie jak Taittriya, Katha, Mandogya etc. Są to rozważania filozoficzne, refleksje nad istotą bytu i losem człowieka. Niektórzy uważają, że stanowią wieczne dziedzictwo ludzkości zawierające dogłębną wiedzę o ludzkim myśleniu i duchowym rozwoju. Poruszają tematy związane zarówno z codziennym życiem, religią, filozofią, jak również z kosmicznym porządkiem.

Kolejnym bardzo ważnym tekstem, opisującym klasyczne podejście do jogi są Jogasutry Patandżalego (500-200 p.n.e.). Składają się one ze 196 aforyzmów, które opisują ośmiostopniową ścieżkę jogi czyli tzw. Astanga  jogę. Według niektórych badaczy był to tekst przygotowany dla adeptów, którzy już poznali tajniki praktyki jogi, aby nie zapomnieli, czego się nauczyli. W związku z tym, polecamy studiować ten tekst z komentarzami/wykładniami, które często są od razu dołączane do aforyzmów. Obecnie ten tekst uważa się za nadal aktualny.

Następnym ważnym tekstem o jodze była Bhagavad Gita (100 p.n.e.- 0 a.d.), która stanowi niewielką część epickiego poematu – Mahabharaty. Uważana jest za świętą księgę hinduizmu, szczególnie ważna dla wisznuizmu.

Późniejszymi tekstami o jodze są Hathayoga Pradipika, Gheranda Samhita, Shviva-Samhita etc (1500-1600 a.d.). Dziś, kiedy joga na stałe zadomowiła się również w zachodnim świecie mamy bardzo dużo współczesnych pozycji, które warto przeczytać. W następnym poście polecimy kilka takich pozycji.

Trzecim członem ośmiostopniowej ścieżki jogi  są ASANY (pozycje jogi), które praktykujemy w naszej szkole.

Według klasycznego podejścia pozycja jogiczna winna być nieruchoma i wygodna, jak np. padmasana (pozycja lotosowa), bhadrasana (pozycja miła), virasana (pozycja bohaterska), svastikasana (pozycja pomyślności), dandasana (pozycja kija), sopaśraya ( z podpórką), paryanka (leżowa), krauncanisadana (pozycja kulikowa), hastinisadana (pozycja słonia), ustranisadana (pozycja wielbłądzia), samasasthasana (pozycja zrównoważona), sthirasukha (nieruchoma i wygodna), yathasukha (byle wygodna) – oto te asany i im podobne należy uprawiać. Jogasutry Jogabhaszja, II.46, tłum. Leon Cyboran

Jak można zauważyć początkowo pozycji jogicznych, w klasycznych tekstach było znacznie mniej niż w dzisiejszych czasach. W Świetle jogi, B.K.S Iyengara wymienione jest już 200, a jeśli dodamy do tego liczne  ich warianty, to możliwości praktykowania mamy naprawdę wiele.

Dziś przedstawiamy ostatnią, piątą NIJAMĘ– zasadę postępowania w dyscyplinie indywidulanej jogi – IŚWARA PRANIDHANĘ  (skupienie się, poddanie się Iśwarze). ISWARĘ definiuję się często jako boga, mistrza, lub wewnętrznego guru.

„Zakładanie istnienia ISWARY nie tylko umożliwia osobom o religijnych inklinacjach poczynienie postępów na ścieżce oddania się bogu, ale także, w wypadku joginów o bardziej intelektualnym nastawieniu, przestrzega przed myśleniem o sobie w zbyt pozytywnych kategoriach i pomaga uniknąć niebezpiecznej pychy i dumy.” M. Eliade

Następnym stopniem jogi po NIJAMACH są ASANY- pozycje jogi, które właśnie w naszej szkole praktykujemy, a które odgrywają bardzo ważną rolę we współczesnej praktyce jogi w świecie zachodnim. Pisaliśmy już dużo o ich właściwościach terapeutycznych i ich pozytywnym działaniu na ciało oraz umysł. W kolejnych postach przedstawimy definicję ASANY i wiele innych informacji.

Do zobaczenia! 

Dziś przedstawiamy kolejną, czwartą NIJAMĘ– zasadę postępowania w dyscyplinie indywidulanej jogi – SVADHYAYĘ (kształcenie, studiowanie, badanie).

Sva znaczy swój, się, mam, a adhyaya – kształcenie, studiowanie, badanie. SVADHYAYĘ, zatem często tłumaczy się jako studiowanie i edukację samego siebie.

SVADHYAYĘ tłumaczy się również jako medytację, polegającą na powtarzaniu wybranych przez siebie modlitw i mantr (np mistycznej głoski OM), lub na studiowaniu ksiąg o wyzwoleniu.

Warto tu zaznaczyć, że joga nie jest religią i nie narzuca jakiś konkretnych modlitw, czy ksiąg. Wręcz przeciwnie, „ jest nauką o wszelkich religiach, jej poznanie pomoże sadhace (praktykującej osobie) silniej docenić własną wiarę” B.K.S. Iyengar, Światło jogi

Dziś przedstawiamy kolejną, trzecią NIJAMĘ– zasadę postępowania w dyscyplinie indywidulanej jogi – TAPAS (samodyscyplina, zapał, asceza, żar praktyki).

„Poprzez praktykę TAPASU usuwane są nieczystości, a to wpływa na doskonałe funkcjonowanie całego ciała i jego organów.

Każdy rodzaj TAPASU wiąże się z działaniem związanym z ciałem. Zwykle oczekuję się, że rodzi to pewne ograniczenia lub dyskomfort dla ciała. Celem, jednak, nie jest dyskomfort ciała, lecz jego oczyszczenie. W związku z tym, większość rodzajów TAPASU redukuje toksyny w ciele. To prowadzi do sprawnego funkcjonowania różnych układów ciele,  jego organów, a także ciała jako całości…

Praktykujący powinien jednak rozumieć i oczekiwać, że to oczyszczenie ciała będzie prowadzić także do oczyszczenia świadomości i do jej rozwoju.” wolne tłumaczenie PATANJALA YOGA SUTRA, DR. P.V. KARAMBERKAL

Kolejną NIJAMĄ– zasadą postępowania w dyscyplinie indywidulanej jogi to SANTOSZA (zadowolenie).

„Dzięki praktykowaniu zadowolenia osiąga się najwyższe szczęście.”

„ Patandżali (uznawany za autora Jogasutr) chce podkreślić, że mentalne podejście jakim jest zadowolenie, powinno mieć odzwierciedlenie w codziennym zachowaniu praktykującego. Oznacza to, że nie powinien być on tylko usatysfakcjonowany przez nie pożądanie rzeczy, lecz w zasadzie nie powinien również fizycznie zdobywać tych rzeczy dla własnego użytku. Innymi słowy SANTOSA na poziomie praktycznym, zaistnieje jeśli praktykujący będzie przestrzegać jednocześnie APARIGRAHĘ (nieposiadanie więcej niż potrzeba).

Przyczyną nieszczęścia i mentalnego bólu jest zawsze niespełnienie różnego rodzaju pragnień. Oczywistym staje się więc, że jeśli praktykujący jest całkowicie zadowolony i dlatego nie pragnie czegokolwiek, nie będzie miał powodów do nieszczęścia. Innymi słowy będzie najszczęśliwszą osobą. Zadowolenie jest najwyższym szczęściem..” wolne tłumaczenie PATANJALA YOGA SUTRA, DR. P.V. KARAMBERKAL

Zapraszamy serdecznie do wspólnej praktyki!